Árni Davíðsson

• Samanburður á kostnaði við almenningssamgöngur og kostnaði við einkabílasamgöngur

  Sjötta spurningin sem ég lagði fyrir gervigreindina var:

  Gerðu samanburð á kostnaði við rekstur almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu og kostnaði við kaup, eign og viðhald á einkabílaflota íbúa höfuðborgarsvæðisins?

  Samanburður á árlegum útgjöldum sýnir að íbúar og sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu verja yfir20 sinnum hærri upphæð í einkabílaflotann en í rekstur almenningssamgangna.

  Hér er gróf áætlun miðað við um 180.000 skráð ökutæki á svæðinu:

  Árlegur kostnaðarsamanburður

  Kostnaðarliður	Einkabílafloti (180.000 bílar)	Almenningssamgöngur (Strætó)
  Rekstur og orka	~75 milljarðar kr.	~8,5 milljarðar kr.
  Verðrýrnun og fjármagn	~130 milljarðar kr.	~1,0 milljarður kr.
  Tryggingar og opinber gjöld	~25 milljarðar kr.	Innifalið í rekstri
  Heildarkostnaður á ári	~230 milljarðar kr.	~9,5 milljarðar kr.

  Einkabílaflotinn: Helstu kostnaðarliðir

  Kostnaður við einkabílinn er að stærstum hluta borinn beint af heimilunum.

  • Verðrýrnun: Stærsti og oft „ósýnilegasti“ kostnaðurinn. Ef meðalbíll lækkar um 600–800 þúsund kr. í verði á ári, er það gríðarleg fjárhæð fyrir allan flotann.
  • Orka og viðhald: Eldsneyti, rafmagn, dekk, smurning og viðgerðir. Miðað við 12.000 km akstur á ári er rekstrarkostnaður hvers bíls að meðaltali 400.000 kr. eða hærri.
  • Fjármagnskostnaður: Vextir af bílalánum eða fórnarkostnaður vegna bundins fjármagns í tækinu.

  Almenningssamgöngur: Helstu kostnaðarliðir

  Kostnaðurinn hér er sameiginlegur og sýnilegur í opinberum rekstri.

  • Laun og rekstur: Um 70% af kostnaði Strætó eru laun bílstjóra og starfsmanna ásamt orkukostnaði.
  • Hagkvæmni: Einn vagn getur leyst tugi einkabíla af hólmi í umferðinni, sem dregur úr þörf á dýrum innviðum.

  Samantekt á efnahagslegu vægi

  • Hlutfall af útgjöldum: Heimilishald á höfuðborgarsvæðinu ver miklu hærra hlutfall ráðstöfunartekna í samgöngur en víðast hvar í Evrópu, aðallega vegna einkabílsins.
  • Samfélagslegur sparnaður: Ef hægt væri að fækka bílum á hverju heimili um einn (t.d. úr tveimur í einn) með öflugra kerfi, myndu sparast um1,5 – 2 milljónir króna á ári á hvert heimili í formi lækkaðs afskrifta- og rekstrarkostnaðar.

  Viltu skoða þetta nánar út frá:

  • Kolefnisspori eða umhverfisáhrifum þessara tveggja kosta?
  • Hversu mikiðhvert heimili gæti sparað á mánuði?
  • Áhrifum Borgarlínu á þennan samanburð til framtíðar?

• Hvað kostar gerð og viðhald bílastæða á ári?

  Fjórða spurningin sem ég lagði fyrir gervigreindina var:

  Hvað má áætla að kostnaðurinn sé hár við gerð viðhald og þjónustu við öll bílastæði á höfuðborgarsvæðinu, samanber svarið á undan?

  Miðað við áætlaðan fjölda bílastæða á höfuðborgarsvæðinu (um 280.000 stæði) er heildarkostnaðurinn við gerð þeirra, viðhald og rekstur gríðarlegur. Hér er greining byggð á fyrri tölum:

  Heildarstofnkostnaður (Hvað kostaði að byggja þau?)

  Ef við miðum við meðaltalskostnað við gerð hvers flokks, er áætlað verðmæti þessara innviða á núvirði:

  • Við íbúðarhús (165.000 stæði): ~247 milljarðar kr. (m.v. 1,5 m.kr. meðalverð)
  • Við götur (50.000 stæði): ~32 milljarðar kr. (m.v. 650 þús. kr. meðalverð)
  • Á yfirborðsplönum (60.000 stæði): ~90 milljarðar kr. (m.v. 1,5 m.kr. meðalverð)
  • Bílahús og kjallarar (25.000 stæði): ~212 milljarðar kr. (m.v. 8,5 m.kr. meðalverð)

  Samtals stofnkostnaður: ~581 milljarður króna.

  (Til samanburðar er þetta rúmlega helmingur af áætluðum útgjöldum ríkissjóðs fyrir árið 2024).

  Árlegur viðhalds- og rekstrarkostnaður

  Þetta er kostnaður við snjómokstur, lýsingu, þrif, merkingar, malbikun og eftirlit.

  Tegund stæðis	Rekstur pr. stæði/ári	Heildarkostnaður á ári
  Yfirborð/Götur	~15.000 kr.	3,2 milljarðar kr.
  Bílahús/Kjallarar	~80.000 kr.	2,0 milljarðar kr.
  Einkalóðir (íbúðir)	~10.000 kr.	1,6 milljarðar kr.

  Samtals árlegur rekstur: ~6,8 milljarðar króna á ári.

  3. Árlegur fjármagnskostnaður (Fórnarkostnaður)

  Ef við gerum ráð fyrir að þessir 581 milljarðar séu fjármagnaðir eða bundnir í landi með 5% ávöxtunarkröfu/vöxtum:

  • Vextir/Afskriftir: ~29 milljarðar króna á ári.

  Samantekt: Hvað kostar kerfið okkur?

  Ef við leggjum saman rekstur og fjármagnskostnað má áætla að bílastæðakerfi höfuðborgarsvæðisins kosti samfélagið um35–40 milljarða króna á ári.

  Hver borgar?

  • Íbúðareigendur: Í gegnum íbúðaverð og hússjóðsgjöld.
  • Sveitarfélög: Í gegnum útsvar (viðhald gatna og snjómokstur).
  • Neytendur: Í gegnum vöruverð (verslanir borga fyrir plönin sín og velta kostnaði í vöruna).
  • Notendur: Í gegnum bein stöðumælagjöld (sem standa undir mjög litlum hluta heildarkerfisins).

   

• Hvað eru mörg bílastæði á höfuðborgarsvæðinu?

  Þriðja spurningin sem ég lagði fyrir gervigreindina var: 

  Hvað eru mörg bílastæði á höfuðborgarsvæðinu, skipt eftir stæðum við íbúðarhús, á yfirborði við götur, á yfirborði á plönum, í bílastæðahúsum og í bílastæðakjöllurum?

  Ekki liggur fyrir ein heildstæð opinber skrá sem telur nákvæmlega hvert einasta bílastæði á öllu höfuðborgarsvæðinu skipt eftir öllum þessum flokkum. Hins vegar má áætla fjöldann út frá gögnum um bílaeign, rannsóknum á landnotkun og upplýsingum frá Bílastæðasjóði.

  Áætlaður heildarfjöldi bílastæða á höfuðborgarsvæðinu er talinn vera á bilinu250.000 – 300.000. Til samanburðar eru rúmlega 180.000 ökutæki skráð á svæðinu, en gert er ráð fyrir að hvert ökutæki þurfi að meðaltali 1,5 til 2 stæði (heima, við vinnu/þjónustu).

  Áætluð skipting eftir tegundum (Heildartölur)

  Tegund stæðis [1]	Áætlaður fjöldi (Gróf áætlun)	Skýring
  Við íbúðarhús (einkalóðir)	150.000 – 180.000	Stærsti hlutinn. Inniheldur innkeyrslur, bílskúra og stæði á fjölbýlishúsalóðum.
  Á yfirborði við götur	40.000 – 60.000	Almenn stæði meðfram íbúðagötum og verslunargötum (mikið af þessu ómerkt).
  Á yfirborði á plönum	50.000 – 70.000	Stór plön við verslunarmiðstöðvar (t.d. Smáralind, Kringlan), íþróttamannvirki og opinberar stofnanir.
  Í bílastæðahúsum	5.000 – 7.000	Flest í miðborg Reykjavíkur (um 2.000) og stærri kjörnum (Hamraborg, Hafnarfjörður).
  Í bílakjöllurum	15.000 – 25.000	Fer ört fjölgandi með nýbyggingum á þéttingarreitum og nýjum íbúðahverfum.

  Staðan í einstökum sveitarfélögum

  Reykjavík

  • Miðborgin: Um5.900–7.000 stæði samtals í 101. Þar af eru um 2.000 í bílastæðahúsum (t.d. Stjörnuport, Vitatorg, Traðarkot).
  • Gjaldskyld stæði: Bílastæðasjóður hefur umsjón með um3.200 gjaldskyldum stæðum á götum úti.
  • Nýbyggingar: Í dag er gerð krafa um um það bil 0,5 til 1 stæði á hverja íbúð, sem flest fara í kjallara eða á lokaðar lóðir. [2, 3, 4]

  Kópavogur

  • Hamraborg: Stærsti kjarni bílastæðahúsa og kjallara utan Reykjavíkur. Nýtt skipulag gerir ráð fyrir aukinni neðanjarðar bílastæðagerð.
  • Atvinnusvæði: Gríðarlegur fjöldi yfirborðsstæða í Smáranum og við stærri verslanir. [5]

  Hafnarfjörður

  • Hefur sinn eigin Bílastæðasjóð sem sér um eftirlit í miðbænum.
  • Miðbærinn býður upp á hundruð stæða á plönum og við götur, en áhersla er að aukast á kjallaragerð í nýjum verkefnum eins og við fjarðarströndina. [6]

  Garðabær, Mosfellsbær og Seltjarnarnes

  • Hér eru nánast öll stæði á yfirborði eða í bílskúrum við íbúðarhús.
  • Bílakjallarar eru nánast eingöngu í nýjustu fjölbýlishúsakjörnum (t.d. Urriðaholti og miðbæ Garðabæjar).

• Hvað þarf að taka hátt gjald til að standa undir bílastæði?

  Karlar sem eru komnir yfir sextugt hafa gaman af því að spyrja gervigreindina um hitt og þetta. Þar sem ég er nú komin yfir sextugt ákvað ég að spreyta mig í þessu. Önnur spurningin sem ég lagði fyrir gervigreindina var: 

  Kostnaður við gerð bílastæðis er ólíkur eftir því hvort það er við götu, á bílastæðaplani á yfirborði, í bílastæðahúsi eða í bílakjallara. Hvað þarf bílastæðagjaldið að vera hátt til að standa undir gerð, viðhaldi og þjónustu við stæðið eftir því hvort það er stendur við götu, á bílastæðaplani á yfirborði, í bílastæðahúsi eða í bílakjallara?

  Til að bílastæði standi undir stofnkostnaði (miðað við 25 ára afskrift og 5% vexti), viðhaldi og rekstri (þrif, snjómokstur, eftirlit), þarf lágmarks daggjald eða mánaðargjald að vera um það bil:

  • Við götu: 300 – 600 kr. á dag (um 10.000–18.000 kr./mán).
  • Yfirborðsplan: 600 – 1.000 kr. á dag (um 18.000–30.000 kr./mán).
  • Bílastæðahús: 2.000 – 3.500 kr. á dag (um 60.000–100.000 kr./mán).
  • Bílakjallari: 4.000 – 6.000 kr. á dag (um 120.000–180.000 kr./mán).

  ð Kostnaðaruppbrot og forsendur

  Til að ná fram þessum tölum er litið á þrjá meginþætti:

  ðï¸ Fjármögnun og afskriftir

  Stærsti hlutinn er endurgreiðsla á byggingarkostnaði.

  • Bílakjallari sem kostar 10 milljónir króna kostar eigandann um65.000 kr. á mánuði bara í vexti og afskriftir (miðað við 5% ávöxtunarkröfu).

  ð ï¸ Viðhald og rekstur

  Þessi liður er hlutfall af byggingarkostnaði en einnig fastur kostnaður:

  • Yfirborð: Malbikun á 15-20 ára fresti og snjómokstur.
  • Hús/Kjallarar: Rafmagn (lýsing), loftræsing (mjög dýr í rekstri), þrif, lyftur og brunavarnakerfi.

  ð± Þjónusta og eftirlit

  • Greiðslukerfi (t.d. Parka/EasyPark) taka prósentu af hverri færslu.
  • Stöðumælaverðir eða myndavélakerfi (LPR) kosta sitt í uppsetningu og mannahaldi.

  ð¡ Af hverju er raunverulegt gjald oft lægra?

  Þú tekur eftir því að fólk borgar sjaldan 150.000 kr. á mánuði fyrir stæði í kjallara. Það er vegna þess að:

  • Niðurgreiðsla: Verslanir eða vinnustaðir bjóða stæði "frítt" til að laða að fólk (kostnaðurinn fer í vöruverð eða leigu).
  • Íbúðaverð: Við kaup á íbúð er kostnaðurinn við kjallarann oft innifalinn í fermetraverði íbúðarinnar, fremur en að stæðið standi sjálfstætt undir sér með mánaðargjaldi.
  • Samfélagsleg þjónusta: Sveitarfélög líta á götubílastæði sem innviði fremur en gróðrarleið.

  ðLykilpunktur: Ef bílastæði í kjallara á að vera hrein fjárfesting sem borgar sig sjálf upp, þarf tímagjaldið að vera mun hærra en núverandi gjaldskrár Bílastæðasjóðs leyfa.

• Hvað kostar að búa til bílastæði?

  Karlar sem eru komnir yfir sextugt hafa gaman af því að spyrja gervigreindina um hitt og þetta. Þar sem ég er nú komin yfir sextugt ákvað ég að spreyta mig í þessu. Fyrsta spurningin sem ég lagði fyrir gervigreindina var: 

  Hvað kostar að búa til eitt bílastæði eftir því hvort það er við götu, á bílastæðaplani á yfirborði, í bílastæðahúsi eða í bílakjallara?

  Kostnaður við gerð bílastæða er afar breytilegur og ræðst mikið af fórnarkostnaði lands, jarðvegsvinnu og mannvirkjagerð. Áætlaður kostnaður við hvert einstakt bílastæði á Íslandi í dag er um það bil:

  • Við götu: 300.000 – 1.000.000 kr. (aðallega gatnagerðargjöld og malbikun).
  • Á yfirborði (bílastæðaplan): 1.000.000 – 2.000.000 kr. (háð landverði og jarðvegsskiptum).
  • Í bílastæðahúsi (ofanjarðar): 4.000.000 – 7.000.000 kr. (byggingarkostnaður mannvirkis).
  • Í bílakjallara (neðanjarðar): 8.000.000 – 12.000.000+ kr. (dýrustu stæðin vegna uppgröft og loftræsingar).

  Samanburður á gerð stæða

  Kostnaðurinn eykst verulega um leið og byrjað er að byggja upp í loftið eða ofan í jörðina:

  Við götu og á yfirborði

  Þetta eru ódýrustu gerðirnar þar sem kostnaðurinn felst aðallega í jarðvinnu, dreni, malbiki og merkingu. Í þéttbýli eins og miðbæ Reykjavíkur getur raunkostnaður verið hærri vegna þess að landið sjálft er verðmætt og gæti verið nýtt undir byggingar.

  Bílastæðahús (ofanjarðar)

  Hér bætist við kostnaður við steypu, burðarvirki, lýsingu og brunavarnir. Samkvæmt upplýsingum frá Reykjavíkurborg eru gatnagerðargjöld fyrir bílahús lægri (um 5% af grunnverði) en fyrir íbúðarhúsnæði til að hvetja til uppbyggingar þeirra.

  Bílakjallarar (neðanjarðar)

  Þetta er dýrasti kosturinn. Helstu kostnaðarliðir eru:

  • Uppgröftur: Þarf oft að sprengja fyrir klöpp eða flytja gríðarlegt magn af jarðvegi.
  • Loftræsing og öryggi: Kröfur um útsog á útblæstri og öflugar brunavarnir hækka verðið.
  • Burður: Kjallarinn þarf að bera alla bygginguna sem stendur ofan á honum.